Hoewel we nog volop genieten van de nazomerse dagen in de herfst wordt het ook tijd om al naar het volgende jaar te kijken. Bloembollen, bolgewassen, knollen, bollen, allemaal benamingen voor een plantengroep die we meestal in het najaar planten, en die in het (vroege) voorjaar gaan bloeien. De plantengroep is veel ‘breder’ dan ik hier in eerste instantie schets want eigenlijk is er voor elke plaats en elk jaargetijde wel een bol of knol te vinden. Nu zal ik me beperken tot de bollen en knollen die je nu in het najaar kunt planten.

droog

De meeste bol of knolgewassen groeien in (tijdelijk) droge situaties. Daar zijn ze prachtig op aangepast. In gunstige periodes, wanneer de plant kan groeien en bloeien, wordt bij een bol of knolgewas ook voedsel opgeslagen, om zo minder gunstige (droge) periodes te overleven. Dan zijn ze meestal in rust. Er zijn dus veel soorten verwilderingsbollen en knollen die prima gedijen onder de bomen en heesters in de tuin. Ze komen ieder jaar terug in steeds grotere getalen. Onder de paardenkastanje in mijn tuin, waar in de zomer niks wil groeien, bloeien zo in het voorjaar de daslook en de aronskelk en in het najaar de wilde cyclaampjes.

cyclamen soorten bloeien zowel in het najaar als in het voorjaar en zaaien makkelijk uit

sneeuwklokjes

Eén van de bekendste bollen is het sneeuwklokje. Deze groeit van nature op plaatsen waar andere planten niet zo graag groeien, onder de bomen in de schaduw. Op het moment dat de plant groeit en bloeit, is die schaduw er nog helemaal niet en is er voldoende licht en vocht. Dan bloeit het sneeuwklokje onder de nog kale bomen in februari en maart.

sneeuwklokjes zijn vaak de eerste voorjaarsbode

Daarna groeit het blad nog even verder, zodat de plant zaad zet en ook nieuwe bolletjes kan maken . Het loof sterft in de loop van het voorjaar af en onder de grond wachten de bollen vervolgens op een nieuw voorjaar. De bol heeft in aanleg alweer een nieuwe bloem. Krokussen, winterakonieten, daslook en boshyacinten hebben eenzelfde cyclus.
De sneeuwklokjes help ik wel eens een beetje bij het verspreiden door de tuin. Na de bloei haal ik er dan een pol uit en plant ze met kleine plukjes uit op plaatsen waar ik ze ook graag wil hebben.

boerencrocussen vermeerderen snel

bollenweide

Zo ben ik zelf ook ooit begonnen met enkele boeren krokussen in het gras en het is nu een veld met duizenden bloemen heel vroeg in het voorjaar. Het voordeel van deze krokus is dat je zodra het gras begint te groeien, het loof van de krokus al weer bijna kwijt bent en je dus kunt gaan maaien. Het is echter ook leuk om nog even te wachten en er een heuse bollenweide van te maken. Opvolgende bolletjes als krokussen, sneeuwklokjes en -roem en botanische narcissen zijn slechts enkele voorbeelden van wat mogelijk is. Je gaat pas maaien als ook de pinksterbloemen uitgebloeid zijn en het loof van de narcis is afgestorven.

deze bollenweide bij kasteel Neerrijnen wordt kort gehouden door de kippen

uit de bergen

Veel bol- en knolgewassen zijn bosplanten, maar de meeste tulpen en narcissen komen juist uit berggebieden. In de zomer is het daar droog en warm en is er van de bolgewassen weinig te zien. Maar in het voorjaar of de vroege zomer, wanneer sneeuw en ijs zijn verdwenen, staan ze uitbundig in bloei.

wilde Narcissen in de Pyreneeën

Bij ons zijn de zomers voor tulpen eigenlijk te nat, de bollen rotten vaak gewoon weg. Soms produceert de bol in het volgende jaar nog wel blad, maar geen bloemen meer. Door ze op te rooien bootsen we als het ware een droge zomer na. In het najaar kunnen we ze vervolgens weer planten.

botanische narcissen combineren prachtig tussen vaste planten (foto O. Oudshoorn)

narcissen en botanische tulpen

Narcissen kunnen wat meer vocht verdragen en kunnen ‘s zomers wel in de grond blijven. Het telkens opnieuw planten van bollen is veel werk waar we vaak niet op zitten te wachten. Voor droge zonnige plaatsen tussen de vaste planten zijn er gelukkig ook heel veel botanische tulpjes en narcissen die we wel in de grond kunnen laten zitten.

botanische tulpen kunnen jaren in de grond blijven zitten

biologische bloembollen

Vanaf september zijn de meeste bollen alweer te koop en kunnen ze geplant worden. Als je bollen koopt, kijk dan ook eens uit naar biologisch bloembollen. Dat is beter voor de bijen en de hommels die de vroegbloeiende bollen al druk bezoeken als het eerste voorjaarszonnetje doorbreekt.

insecten hebben baat bij vroege bloeiers als Boerencrocussen

Margo van Beem ©2014

Een dubbel gevoel

Momenteel ‘bloeien’ de hortensia’s volop, ze staan er geweldig bij dit jaar! Ik zet bloeien wel tussen aanhalingstekens, want dat lijkt alleen maar zo, zeker bij de bolvormige variëteiten van Hydrangea macrophylla (boerenhortensia), Hydrangea paniculata (pluimhortensia) en Hydrangea arborescens ‘Annabelle’. Bij deze vormen zijn alleen de steriele lokbloemen nog aanwezig.

boeren-hortensia

Bijen en Vlinders

Stampers en meeldraden zijn in de wilde vormen en schermvormige variëteiten (Lacecap-types) wel aanwezig in het midden van de bloem. Die grote bolvormige bloemen geven ecologisch gezien een dubbel gevoel. Natuurlijk bloeien ze wel, maar door het ontbreken van meeldraden en stampers hebben bijen en vlinders er helemaal niets aan. Bijen en vlinders hebben nectar en/of stuifmeel nodig. Die zijn te vinden in bloemen met meeldraden en stampers.

Andere gevulde types

Naast de bolvormige hortensia’s ontbreken deze ook bij de dubbele (gevuldbloemige) rozen, sneeuwballen met alleen steriele bloemen (Viburnum opulus ‘Roseum’, Viburnum x carlesii), allerlei sierkersen (Prunus serrulata ‘Amanogawa’, Prunus serrulata ‘Kanzan’, Prunus avium ‘Plena’), Clematissen met gevulde bloemen, boeren jasmijn (Philadelphus coronarius ‘Virginal’). Behalve heesters met gevulde bloemen zijn er natuurlijk ook veel soorten gekweekte vaste planten en bolgewassen met gevulde bloemen en daardoor steriel.

Lacecap-hortensia

Kunst of vliegwerk?

Meeldraden zijn de mannelijke organen van een bloem, bevatten altijd stuifmeel en soms nectar. De stampers en stempels zijn de vrouwelijke delen van de bloem en die bevatten meestal nectar maar nooit stuifmeel. De bloembevruchting gebeurt wanneer insecten (bijen of andere) stuifmeel meevoeren van de ene bloem naar de andere en dat in contact brengen met de stempel. Zo kan de bloem na de bevruchting zaad vormen en kan de plant zich (generatief) voortplanten.

Mensenwerk

Bij dubbele bloemen of bloemen als hortensia met alleen steriele bloemen gaat dit verhaal niet op. Dat is mensenwerk. Dubbele bloemen en steriele bloemen bloeien langer en zijn vaak groter dan de wilde vorm. De meeldraden en stampers zijn via kunstmatige selectie en hybridisering door de mens zodanig vervormd dat ze veranderd zijn in bloemblaadjes.

Rosa-Variegata-di-Bologna

Rozen

Dit kun je heel goed zien bij rozen. Bij de wilde rozenbloemen ligt de stamper in het midden van de bloem, en de meeldraden liggen daar in een cirkel omheen. Bij dubbele rozen zijn die allemaal verdwenen en vervangen door felgekleurde bloemblaadjes om de roos meer volume te geven. Dat is mooi voor het oog, maar de insecten zijn wel hun voedsel kwijt. Niet alleen insecten, ook vogels hebben er weinig aan. Luizen zijn er nog wel op te vinden, dat is lekker voor de mezen, maar een dubbele roos vormt geen bottels en dat is jammer voor de vogels in het najaar.

Een ander voorbeeld vind je bij de kersenbomen die kersen voortbrengen (en dus enkelvoudige bloemen bezitten) en de Japanse kersen die enkel een sierfunctie heeft met dubbele bloemen die geen vrucht zetten. Op Japanse kersen zie je nooit een bij vliegen, ze hebben er niets te halen. Gevuldbloemige bloemen vind je ook bij geslachten als Clematis, Philadelphus (boeren jasmijn) en zelfs sneeuwklokjes.

Rosa-Scharlachglut

Tips voor meer bijen en vlinders

Als je dus ergens Hortensia’s ziet bloeien, bedenk dan dat dit maar schone schijn is. Wil je bijdragen aan meer natuur? Kies dan eens iets anders.

Margo van Beem, © 17 juni 2014